Kun je in Nederland een genderneutraal paspoort aanvragen?

Sinds kort is het antwoord ja. In dit artikel wordt het wettelijk kader geschetst en vervolgens worden twee recente uitspraken besproken. 

Wettelijk kader 

Op grond van artikel 1:28 lid 1 BW kan iedere Nederlander van zestien jaar of ouder, die overtuigd is tot een ander geslacht te behoren dan vermeld in de akte van geboorte, daarvan aangifte doen bij de ambtenaar van de burgerlijke stand. Bij de aangifte moet een deskundigenverklaring worden overgelegd die niet ouder mag zijn dan zes maanden voor de datum van de aangifte. De deskundige moet verklaren dat degene op wie de aangifte betrekking heeft, heeft aangegeven de overtuiging te hebben tot een ander geslacht te behoren dan is vermeld in de geboorteakte, dat deze persoon de voorlichting over de reikwijdte en betekenis van deze staat heeft begrepen en de wijziging van de vermelding van het geslacht in de geboorteakte weloverwogen blijft wensen.

Uitspraak Hoge Raad 4 maart 2022

Op 17 december 2021 heeft de Rechtbank Den Haag prejudiciële vragen gesteld aan de Hoge Raad naar aanleiding van een zaak over een persoon wiens geboorteakte het mannelijke geslacht vermeldt, maar die zich non-binair voelt en zich in het maatschappelijk verkeer als zodanig presenteert. Deze persoon had in het maatschappelijk verkeer hinder van de mannelijke geslachtsregistratie en wenste een wijziging in de geboorteakte. Een van de prejudiciële vragen van de rechtbank hield vereenvoudigd weergeven onder meer het volgende in:

“Kan de rechter, gezien de huidige wetgeving, de maatschappelijke en juridische ontwikkelingen alsmede de afwachtende houding van de wetgever, op basis van artikel 8 EVRM beslissen om een non-binair persoon een genderneutrale geslachtsregistratie toe te kennen? Of overschrijdt dit nog steeds de rechtsvormende taak van de rechter?”

De Hoge Raad overwoog dat de Nederlandse wet (nog) niet voorziet in een non-binaire geslachtsaanduiding in de geboorteakte en dat het in beginsel aan de wetgever is om voor non-binaire personen een wettelijke voorziening te treffen.

Wel zijn er recente ontwikkelingen bij de parlementaire behandeling van een wetsvoorstel tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek. Er is onder andere een amendement ingediend om de registratie van de 'X' als geslachtsaanduiding voor non-binaire mensen zonder tussenkomst van de rechter mogelijk te maken. De minister voor Rechtsbescherming heeft hierop gereageerd in een brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer.

De Hoge Raad overwoog daarom dat wetgeving op dit terrein in de nabije toekomst valt te verwachten en dat de prejudiciële vragen van de Rechtbank Den Haag zich om die reden niet lenen voor beantwoording: dat zou de rechtsvormende taak van de Hoge Raad te buiten gaan.

Uitspraak rechtbank Noord-Holland 20 februari 2023

In de zaak van 20 februari 2023 ging het om een 25-jarig persoon [A] die de Nederlandse nationaliteit heeft en van jongs af aan een non-binaire genderidentiteit heeft. Vanwege die non-binaire genderidentiteit verzocht [A] de rechtbank (onder andere) om de geboorteakte te wijzigen en de geslachtsaanduiding toe te voegen als 'X'.

De rechtbank oordeelt dat er een ongerechtvaardigd onderscheid wordt gemaakt tussen personen die de overtuiging hebben tot het andere geslacht te behoren en personen die zich genderneutraal voelen. Om die reden wijst het verzoek uiteindelijk toe en beveelt de ambtenaar van de gemeente om een latere vermelding toe te voegen aan de geboorteakte van [A] met een wijziging van het geslacht naar 'X', zoals verzocht. Hiermee kan [A] voortaan beschikken over een genderneutraal paspoort.

Hoewel er dus geen wettelijke grondslag bestaat voor een verzoek tot wijziging van de geslachtsaanduiding in een non-binaire aanduiding, oordeelt de rechtbank dat het verzoek op dezelfde wijze moet worden benaderd als die welke is omschreven in de artikelen 1:28a tot en met c BW, en die geldt voor mensen die de overtuiging hebben tot 'het andere geslacht' te behoren. 

De rechtbank overweegt dat de vermelding van het geslacht van [A] op de geboorteakte, namelijk 'F' (vrouwelijk), niet overeenkomt met de overtuiging van [A] niet tot het mannelijke of vrouwelijke geslacht te behoren. De deskundigenverklaring van de psychotherapeut van [A] bevestigt dat [A] goed geïnformeerd is over de betekenis van een genderaanduiding op een geboortebewijs en dat [A] weloverwogen een wijziging van de genderaanduiding in de geboorteakte wenst. De rechtbank heeft geen twijfel over de oprechtheid van [A].

Deze uitspraak is, samen met de jurisprudentie van de afgelopen jaren, een belangrijke stap in de erkenning van non-binaire personen en het bieden van gelijke rechten en kansen voor iedereen, ongeacht hun genderidentiteit.